GWIAZDOZBIORY

     Spoglądając na wieczorne niebo, można dostrzec na nim gołym okiem około 6 tysięcy migoczących gwiazd. Jedne świecą silniejszym światłem, inne słabszym, ale wszystkie jednakowo fascynują człowieka. Astronomowie Egiptu, Mezopotamii, Chin, Indii i Mezoameryki doszukiwali się w gwiazdach boskiego pierwiastka i zapewne dlatego tworzyli całe systemy kosmologiczne, które miały wyjaśnić tajemnicę tych odległych ciał niebieskich. W epoce antycznej Grecy i Rzymianie podjęli próby uporządkowania gwiezdnego nieba. Największe sukcesy w tej dziedzinie odnieśli uczeni z Aleksandrii, którzy podzielili całą dostępną dla ich obserwacji północną półkulę nieba na gwiazdozbiory.

U podstaw rozważań starożytnych astronomów leżał dawny pogląd Arystotelesa, że gwiazdy znajdują się na trwałej, nieruchomej sferze niebieskiej, zwanej sferą gwiazd stałych. Pozostają zatem w jednakowej odległości od Ziemi, a więc również dystans, jaki dzieli je od siebie, nie może być zbyt wielki i z powodzeniem da się mierzyć metodami trygonometrycznymi. Od samego początku uczeni greccy zwracali uwagę na fakt, że gwiazdy tworzą pewne niezmienne układy, które można opisać za pomocą przypominających je figur czy kształtów. Tak narodził się pomysł usystematyzowania całej dostępnej ówczesnym badaczom wiedzy o gwiazdach. Wyodrębnienie konstelacji miało również przynieść korzyści praktyczne w postaci lepszej orientacji nocą w kierunkach świata. Było też potrzebne astrologom do opracowywania lepszych horoskopów.

Początkowo obserwacje ograniczały się do sfery niebieskiej znajdującej się bezpośrednio nad basenem Morza Śródziemnego, Bliskim Wschodem i północną Afryką. Dlatego dostrzegane przez astronomów gwiazdozbiory odpowiadały mniej więcej średnim szerokościom geograficznym na północnej hemisferze nieba. Ponieważ wiedzieli, że Ziemia ma kształt kulisty (choć w późniejszych wiekach o tym zapomniano), rozumieli, że taki sam kształt posiada nieboskłon. Nie widząc drugiej półkuli niebieskiej, a chcąc także ją uporządkować, rozciągnęli nazwy znanych sobie gwiazdozbiorów na niewidoczną część nieba. Ten sprytny zabieg pozwolił więc stworzyć pierwszą kompletną klasyfikację gwiazdozbiorów na całej sferze niebieskiej. Dokonania starożytnych Greków przetrwały aż po czasy nowożytne, przynajmniej w łacińskiej wersji nazewnictwa konstelacji. Rzymskie i średniowieczne podróże poniżej równika, a przede wszystkim wielkie odkrycia geograficzne odsłoniły przed badaczami południową półkulę nieba. Konieczne okazało się więc uzupełnienie antycznej klasyfikacji gwiazdozbiorów. Problem jednak polegał na tym, że do XVII wieku nie istniały żadne przyrządy optyczne umożliwiające dokładniejsze obserwacje. Wszystkie pomiary ograniczały się zatem do gwiazd bardzo jasnych, które były wyraźnie widoczne gołym okiem.

W 1603 roku niemiecki astronom Johann Bayer po raz pierwszy w swoim atlasie nieba nadał wszystkim sklasyfikowanym w konstelacjach gwiazdom nazwy, wykorzystując małe litery greckie. Gdy alfabet grecki okazywał się niewystarczający, Bayer wprowadzał do nazewnictwa gwiazd również minuskułę łacińską. Choć w klasyfikacji gwiazd starał się uwzględniać różnice w ich jasności i oznaczać je kolejno od najjaśniejszej do świecącej najsłabiej, brak teleskopu sprawiał, że ocena ta była wielce nieprecyzyjna. W drugiej połowie XVII wieku sytuację próbował ratować gdański astronom Jan Heweliusz. Dysponując prostym teleskopem, na nowo dokonał oceny jasności gwiazd i wyodrębnił z gwiazd o słabej jasności zupełnie nowe gwiazdozbiory na północnej półkuli nieba. Tak pojawiły się: Sekstans, Lis, Gołąb, Ryś, Jaszczurka, Żyrafa i Tarcza Sobieskiego, której w czasach zaborów niemieccy uczeni odebrali drugi człon nazwy i została po prostu Tarczą.

Innym problemem, z jakim borykali się astronomowie od początku prac nad systematyką gwiazdozbiorów, był brak ściśle wyodrębnionych pomiędzy nimi granic. W znacznej mierze wynikało to z braku silnych teleskopów, zdarzały się jednak lokalne, narodowe interpretacje układów gwiezdnych. W 1922 roku Międzynarodowa Unia Astronomiczna zadecydowała o podzieleniu całej sfery niebieskiej na 88 gwiazdozbiorów, jednocześnie precyzyjnie określając ich granice względem równoleżników niebieskich i łuków kół godzinnych. Te ostatnie linie można traktować jako południki, z definicji bowiem są to wielkie koła na sferze niebieskiej przechodzące przez niebieskie bieguny. W tym samym roku przyjęto także zasady oznaczania gwiazd w poszczególnych gwiazdozbiorach na podstawie kryterium ich jasności. Tak więc zachowana została reguła, że otrzymują one jako swe miano, poczynając od najjaśniejszej, a na najsłabszej kończąc, kolejne litery alfabetu greckiego bądź liczby. Również w sytuacji, gdy alfabet grecki nie wystarcza, przypisuje im się litery łacińskie. Ponieważ wyniki oceny jasności gwiazdy początkowo różniły się u różnych badaczy, zdarza się, że najjaśniejsza w danym gwiazdozbiorze gwiazda nie otrzymała należnej sobie litery alfa, a nazwano ją beta. Tak jest z gwiazdozbiorem Bliźniąt, w którym najjaśniejsza gwiazda Polluks została oznaczona dopiero drugą literą alfabetu greckiego. Być może powodem pewnego zamieszania w nazewnictwie gwiazd jest tradycja, która zachowała wiele gwiezdnych imion w postaci słownych określeń, m.in. bohaterów mitycznych. Wspomniany gwiazdozbiór Bliźniąt to przecież nieodłączni bracia Kastor i Polluks.

Dopóki układ konstelacji na nieboskłonie wydawał się prosty, położenie poszczególnych gwiazd w gwiazdozbiorze określano za pomocą współrzędnych ekliptycznych, czyli odnoszących się do płaszczyzny ekliptyki. Długość ekliptyczną, oznaczaną jako lambda wyrażał kąt dwuścienny, zawarty pomiędzy dwiema płaszczyznami prostopadłymi do płaszczyzny ekliptyki. Pierwsza z nich przechodziła przez punkt Barana (punkt przecięcia się dwóch kół wielkich: ekliptyki i równika niebieskiego, w którym Słonce osiąga punkt równonocy wiosennej), druga - przez obserwowaną gwiazdę. Szerokość ekliptyczna (β) natomiast to odległość kątowa pomiędzy płaszczyzną ekliptyki a ową gwiazdą. W miarę odkrywania coraz większej liczby gwiazd słabych współrzędne ekliptyczne okazały się niewystarczające. Już od czasów Heweliusza stopniowo zaczęto z nich rezygnować i stosować układ dwóch współrzędnych równikowych: rektascensji (α) i deklinacji (δ). Pierwsza z nich to kąt dwuścienny pomiędzy płaszczyzną przechodzącą przez punkt Barana i bieguny niebieskie a płaszczyzną przechodzącą przez obserwowaną gwiazdę i wspomniane bieguny. Druga jest wyrażona kątem pomiędzy płaszczyzną równika niebieskiego a danym ciałem niebieskim. Przyjmuje się, że deklinacja dla obiektów na północnej hemisferze jest dodatnia, a na południowej ujemna. Współrzędne równikowe okazały się wygodniejsze od ekliptycznych z racji tego, że teleskopy mają tak zwany montaż paralaktyczny, czyli są ustawione w taki sposób, aby łatwo było je obracać wokół dwóch osi: równoległej do osi obrotu Ziemi (zwanej godzinną lub biegunową) i prostopadłej do niej osi deklinacyjnej. Pozwala to śledzić zmianę położenia na niebie dowolnego obiektu w wyniku przemieszczania się obserwatora. Ważnym elementem jest też epoka, czyli czas, dla jakiego podaje się współrzędne. Wiąże się to z precesją osi ziemskiej, to znaczy nadaniem jej przez Słońce, Księżyc i inne planety ruchu sprawiającego, że zakreśla ona na sferze niebieskiej powierzchnię stożkową, ustawioną prostopadle do płaszczyzny ekliptyki. Powoduje to przemieszczanie się bieguna świata po niewielkim okręgu wokół bieguna ekliptyki, a co za tym idzie - zmianę zarówno współrzędnych równikowych, jak i długości ekliptycznej gwiazd względem obserwatora na Ziemi. Dopiero znając wszystkie powyższe elementy, można bezbłędnie zidentyfikować ciało niebieskie w gwiazdozbiorze.

Poza jedyną gwiazdą - Słońcem, umiejscowionym w centrum naszego Układu Słonecznego, mniej więcej 150 milionów kilometrów od Ziemi, gwiazdozbiory znajdują się od nas w znacznej odległości. Najbliższy - gwiazdozbiór Centaura, oddalony jest od Ziemi o przeszło 4 lata świetlne, czyli prawie 40 bilionów kilometrów. Pozostałe konstelacje leżą w odległości przeszło 5 lat świetlnych. Oczywiście, nie można precyzyjnie określić dystansu, jaki dzieli kulę ziemską od gwiazdozbioru. Można jedynie obliczyć jej odległość od poszczególnych gwiazd. Sztuczny podział nieba na konstelacje sprawia bowiem, że w jednym gwiazdozbiorze mogą się znajdować gwiazdy oddalone od siebie o całe lata świetlne, a zatem równie niejednakowo oddalone od Ziemi. Rozmiary gwiazdozbiorów bywają tak wielkie, że w ich obszarze mogą znajdować się całe galaktyki. Przykładem tego jest gwiazdozbiór Andromedy, zawierające galaktykę spiralną o średnicy 50 kiloparseków, zwaną Wielką Mgławicą Andromedy. Pomimo znacznej odległości od Ziemi widać ją z naszej planety gołym okiem.
Dzięki pracy astrologów już w starożytności wyróżniono wzdłuż ekliptyki pas 12 gwiazdozbiorów zwany Zwierzyńcem Niebieskim. Odpowiadają one znakom zodiaku, tyle że sprzed 2 tysięcy lat, gdyż na skutek precesji ich położenie uległo zmianie i gwiazdozbiory przestały dokładnie pokrywać się ze znakami.

Gwiazdozbiory niezachodzące

Wielka Niedźwiedzica, Mała Niedźwiedzica, Smok, Kasjopea, Cefeusz, Żyrafa

Gwiazdozbiory nieba wiosennego

Lew, Mały Lew, Sekstant, Hydra, Pompa, Puchar, Kruk, Centaur, Wilk, Panna, Waga, Warkocz Bereniki, Psy Gończe, Wolarz, Korona Północy;

Gwiazdozbiory nieba letniego

Herkules, Wężownik, Wąż, Tarcza Sobieskiego, Korona Południowa, Skorpion, Mikroskop, Strzelec, Koziorożec, Orzeł, Źrebię, Delfin, Strzała, Lisek, Lutnia Łabędź;

Gwiazdozbiory nieba jesiennego

Pegaz, Jaszczur, Andromeda, Trójkąt, Ryby, Wodnik, Ryba Południowa, Rzeźbiarz, Żuraw, Piec, Wieloryb, Baran, Perseusz;

Gwiazdozbiory nieba zimowego

Byk, Erydan, Rylec, Gołąb, Mały Pies, Wielki Pies, Rufa, Kompas, Zając, Orion, Woźnica, Bliźnięta, Jednorożec, Ryś, Rak;

Gwiazdozbiory niewidoczne

Krzyż Południa, Cyrkiel, Węgielnica, Trójkąt Południa, Ołtarz, Teleskop, Paw, Indianin, Wąż Morski, Tukan, Feniks, Zegar, Złota Ryba, Sieć, Góra Stołowa, Malarz, Ryba Latająca, Żagiel, Kil, Kameleon, Mucha, Ptak Rajski, Oktan;

Gwiazdozbiory nieba północnego

Andromeda, Byk, Cefeusz, Herkules, Jaszczurka, Kasjopeja, Korona Północna, Lisek, Lutnia, Łabędź, Mała Niedźwiedzica, Mały Lew, Pegaz, Perseusz, Psy Gończe, Ryś, Smok, Strzała, Trójkąt, Warkocz Bereniki, Wielka Niedźwiedzica, Wolarz, Woźnica, Źrebię, Żyrafa;

Gwiazdozbiory nieba równikowego

Baran, Bliźnięta, Delfin, Erydan, Hydra, Koziorożec, Lew, Mały Pies, Orion, Orzeł, Panna, Rak, Ryby, Sekstant, Skorpion, Strzelec, Waga, Wieloryb, Wodnik, Wąż, Wężownik, Zając, Żuraw;

Gwiazdozbiory nieba południowego

Centaur, Cyrkiel, Feniks, Gołąb, Góra Stołowa, Indianin, Jednorożec, Kameleon, Kil, Kompas, Korona Południowa, Kruk, Krzyż Południa, Luneta, Malarz, Mikroskop, Mucha, Oktant, Ołtarz, Paw, Piec, Pompa, Ptak Rajski, Puchar, Rufa, Ryba Latająca, Ryba Południowa, Rylec, Rzeźbiarz, Sieć, Tarcza, Trójkąt Południowy, Tukan, Wielki Pies, Wilk, Wąż Wodny, Węgielnica, Zegar, Złota Ryba, Żagiel;

Wszystkie Gwiazdozbiory

Nazwa polskaNazwa łacińskaskrótpowierzchnia
(°)²
jasność (mag)lokalizacjapółkula
Andromeda Andromeda And 722,278 2,06 90° N do 37° S N
Baran Aries Ari 441,395 2,01 90° N do 59° S N
Bliźnięta Gemini Gem 513,761 1,16 90° N do 60° S N
Byk Taurus Tau 797,249 0,85 90° N do 65° S N
Cefeusz Cepheus Cep 587,787 2,45 90° N do 10° S N
Centaur Centaurus Cen 1060,422 -0,01 25° N do 90° S S
Cyrkiel Circinus Cir 93,353 3,19 20° N do 90° S S
Delfin Delphinus Del 188,549 3,63 90° N do 70° S N
Erydan Eridanus Eri 1137,919 0,45 32° N do 89° S S
Feniks Phoenix Phe 469,319 2,39 32° N do 90° S S
Gołąb Columba Col 270,184 2,65 41° N do 90° S S
Góra Stołowa Mensa Men 153,484 5,09 05° N do 90° S S
Herkules Hercules Her 1225,148 2,78 90° N do 39° S N
Hydra (Wąż Wodny) Hydra Hya 1302,844 1,98 55° N do 83° S S/N
Indianin Indus Ind 294,006 3,11 16° N do 90° S S
Jaszczurka Lacerta Lac 200,688 3,77 90° N do 40° S N
Jednorożec Monoceros Mon 481,569 3,76 75° N do 85° S N/S
Kameleon Chamaeleon Cha 131,592 4,05 07° N do 90° S S
Kasjopea Cassiopeia Cas 598,407 2,24 90° N do 12° S N
Kil Carina Car 494,184 -0,62 14° N do 90° S S
Kompas Pyxis Pyx 220,833 3,68 53° N do 90° S S
Korona Północna Corona Borealis CrB 178,71 2,22 90° N do 50° S N
Korona Południowa Corona Australis CrA 127,696 4,1 44° N do 90° S S
Koziorożec Capricornus Cap 413,947 2,73 62° N do 90° S S
Kruk Corvus Crv 183,801 2,59 65° N do 90° S S
Krzyż Południa  Crux Cru 68,447 0,77 25° N do 90° S S
Labędź Cygnus Cyg 803,983 1,25 90° N do 29° S N
Lew Leo Leo 946,964 1,36 83° N do 57° S N
Lis Vulpecula Vul 268,165 4,44 90° N do 55° S N
Lutnia Lyra Lyr 286,476 0,03 90° N do 29° S N
Mała Niedźwiedzica Ursa Minor UMi 255,864 1,97 90° N do 10° S N
Malarz Pictor Pic 246,739 3,27 25° N do 90° S S
Mały Lew Leo Minor LMi 231,956 3,83 90° N do 48° S N
Mały Pies Canis Minor CMi 183,367 0,4 89° N do 77° S N
Mały Wąż Wodny Hydrus Hyi 243,035 2,82 08° N do 90° S S/N
Mikroskop Microscopium Mic 209,513 4,67 45° N do 90° S S
Mucha Musca Mus 138,355 2,69 10° N do 90° S S
Oktant Octans Oct 291,045 3,76 05° N do 90° S S
Ołtarz Ara Ara 237,057 2,85 25° N do 90° S S
Orion Orion Ori 594,12 0,12 85° N do 75° S N/S
Orzeł Aquila Aql 652,473 0,77 78° N do 71° S N/S
Panna Virgo Vir 1294,428 0,98 67° N do 76° S S/N
Paw Pavo Pav 377,666 1,94 15° N do 90° S S
Pegaz Pegasus Peg 1120,794 2,39 90° N do 65° S N
Perseusz Perseus Per 614,997 1,79 90° N do 35° S N
Piec Fornax For 397,502 3,87 50° N do 90° S S
Pompa Antilia Ant 238,901 4,25 50° N do 90° S S
Psy Gończe Canes Venatici CVn 465,194 2,9 90° N do 38° S N
Ptak Rajski Apus Aps 206,327 3,83 07° N do 90° S S
Puchar Crater Crt 282,398 3,56 65° N do 90° S S
Rak Cancer Cnc 505,872 3,52 90° N do 60° S N
Rufa Puppis Pup 673,434 2,06 39° N do 90° S S
Ryba Latająca Volans Vol 141,354 3,77 14° N do 90° S S
Ryba Południowa Piscis Austrinus PsA 245,375 1,16 50° N do 90° S S
Ryby Pisces Psc 889,417 3,62 84° N do 56° S N/S
Rylec Caelum Cae 124,865 4,45 41° N do 90° S S
Ryś Lynx Lyn 545,386 3,13 90° N do 35° S N
Rzeźbiarz Sculptor Scl 474,764 4,31 50° N do 90° S S
Sekstant Sextans Sex 313,515 4,49 78° N do 83° S S
Sieć Reticulum Ret 113,936 3,33 23° N do 90° S S
Skorpion Scorpius Sco 496,783 1,06 44° N do 90° S S
Smok Draco Dra 1082,952 2,23 90° N do 15° S N
Strzała Sagitta Sge 79,923 3,51 90° N do 70° S N
Strzelec Sagittarius Sgr 867,432 1,79 55° N do 90° S S
Tarcza Scutum Sct 109,114 3,85 74° N do 64° S S
Teleskop Telescopium Tel 251,512 3,51 33° N do 90° S S
Trójkąt Triangulum Tri 131,847 3 90° N do 50° S N
Trójkąt Południowy Triangulum Australe TrA 109,978 1,91 20° N do 90° S S
Tukan Tucana Tuc 294,557 2,86 15° N do 90° S S
Waga Libra Lib 538,052 2,61 60° N do 90° S S
Warkocz Bereniki Coma Berenices Com 386,475 4,26 90° N do 56° S N
Wąż Serpens Ser 636,928 2,63 74° N do 64° S N/S
Węgielnica Norma Nor 165,29 4,02 30° N do 90° S S
Wężownik Ophiuchus Oph 948,34 2,08 80° N do 80° S N/S
Wielka Niedźwiedzica Ursa Maior UMa 1279,66 1,76 90° N do 17° S N
Wielki Pies Canis Maior CMa 380,118 -1,44 57° N do 90° S S
Wieloryb Cetus Cet 1231,411 2,04 70° N do 90° S S/N
Wilk Lupus Lup 333,683 2,3 35° N do 90° S S
Wodnik Aquarius Aqr 979,854 2,9 65° N do 87° S N/S
Wolarz Bootes Boo 906,831 -0,04 90° N do 50° S N
Woźnica Auriga Aur 657,438 0,08 90° N do 34° S N
Żagiel Vela Vel 499,649 1,75 33° N do 90° S S
Zając Lepus Lep 290,291 2,58 60° N do 90° S S
Zegar Horologium Hor 248,885 3,85 20° N do 90° S S
Złota Ryba Dorado Dor 179,173 3,27 20° N do 90° S S
Źrebię Equuleus Equ 71,641 3,92 90° N do 77° S N
Żuraw Grus Gru 365,513 1,74 35° N do 90° S S
Żyrafa Camelopardalis Cam 756,828 4,03 90° N do 37° S N